Architektura Bauhausu w Polsce

Uczelnia artystyczno-rzemieślnicza, która powstała w Weimarze z połączenia Akademii Sztuk Pięknych i Szkoły Rzemiosł Artystycznych na początku XX wieku – Bauhaus – w znacznym stopniu zrewolucjonizowała myślenie o architekturze i sztuce.

Bauhaus – jak to wszystko się zaczęło?

Uczelnia artystyczno-rzemieślnicza Bauhaus rozpoczęła swoją działalność w 1919 roku w niemieckim Weimarze i została założona przez Waltera Gropiusa. Od 1925 roku działała w Dessau (dzisiejsze Dessau-Roßlau), a następnie w latach 1932–1933 w Berlinie. Określenie Szkoła Bauhausu (Bauhaus-Schule) bywa potocznie używane jako nazwa stworzonego przez tą uczelnię kierunku architektonicznego. Zaznaczyła się jako jeden z wiodących prądów w obrębie niemieckiego modernizmu.

Bauhaus – idee, które zmieniły podejście do architektury i sztuki

To co sprawiło, że Szkoła Bauhausu w znacznym stopniu zmieniła podejście do projektowania architektonicznego to zasady, które wprowadzano w życie:

  • funkcjonalność oparta została nie tylko na przesłankach mechanicznych (jak dotychczas), ale również psychologicznych,
  • czynniki społeczne uznane zostały za ważniejsze niż wymogi estetyczne, techniczne i ekologiczne,
  • zniesiono podział pomiędzy architektem, artystą, rzemieślnikiem oraz przemysłowcem,
  • dobrze zorganizowana przestrzeń ma wpływ na działanie i myślenie ludzi, zauważono społeczną rolę architekta (architekt to także „projektant życia społecznego”, nie tylko budowli), architektura reguluje też relacje pomiędzy krajobrazem, przyrodą, techniką a człowiekiem – w projektowaniu uwzględniono biologię, socjologię, psychologię i ergonomię,
  • idea wychowania przez sztukę – wartość nowoczesnej architektury zależy tylko od ludzi, społeczeństwo otrzymuje taką architekturę do jakiej dojrzało, ludzi powinno wychowywać do odpowiedniego jej odbioru,
  • wprowadzanie do architektury uwarunkowań regionalnych, krajobrazów, klimatów, a także zwyczajów mieszkańców,
  • korzystanie z powtarzalnych, standardowych form elementów (prefabrykatów), które powinny być wytwarzane tak, by umożliwiały powstanie różnych kombinacji,
  • zespołowość przy pracy projektowej, udział w interdyscyplinarnych zespołach odbywa się na zasadzie dobrowolności,
  • projektowanie staje się zarówno nauką, jak i sztuką.

Przykłady Bauhausu na Ziemiach Polskich

Działalność Bauhausu zbiegła się w czasie z odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Nowatorskie i awangardowe koncepcje artystyczne oraz społeczne trafiały do sporego grona zwolenników nad Wisłą. Wielu architektów brało czynny udział w ich powstawaniu i twórczo realizowało je na Ziemiach Polskich. Szczególnie zaznaczyła się na tym polu działająca w Warszawie Grupa Praesens, która zrzeszała awangardowych architektów i artystów.

Wśród warszawskich osiedli mieszkaniowych inspirowanych Szkołą Bauhausu warto wymienić:

  • osiedle WSM na Rakowcu w Warszawie, budowane w latach 1934–1938 wg projektu Heleny i Szymona Syrkusów – sześć dwukondygnacyjnych bloków wraz z uzupełniającym ich funkcje domem społecznym  – pod względem architektury i programu społecznego przypominają wzorcowe osiedle Törten w Dessau,
  • zespoły bloków mieszkalnych na Pradze i na Kole w Warszawie z lat  40.  projektu Heleny i Szymona Syrkusów
  • osiedle WSM na Żoliborzu (kolonie IV, VII i IX) projektu Barbary i Stanisława Brukalskich,
  • osiedle XV-lecia w Radomiu,
  • bloki na poznańskich Ratajach.

Inne przykłady Bauhausu w Polsce:

  • siedziba Akademii Wychowania Fizycznego (wówczas Centralny Instytut Wychowania Fizycznego im. Józefa Piłsudskiego) zaprojektowana w 1928 roku przez Edgara Norwertha,
  • tor wyścigów konnych na warszawskim Służewcu projektu Zygmunta Plater-Zyberka, z rozległymi, ażurowymi tarasami, zaokrąglonymi narożami i przeszkleniami,
  • dom własny Brukalskich zbudowany w latach 1927–1929 na warszawskim Żoliborzu.