Modernizm w polskiej architekturze

Modernizm to określenie różnych prądów w architekturze światowej, które rozwijały się w latach 1918–1975. Modernizm zakładał całkowite odejście od stylów historycznych oraz wszelkiej stylizacji. Architektura modernizmu opierała się w założeniu na metodzie twórczej, która wywodziła formę, funkcję oraz konstrukcję budynku praktycznie wyłącznie z uwarunkowań materialnych.

Modernizm w architekturze – początki

Modernizm w architekturze nie miał jednego źródła i niezależnie rozwijał się w różnych krajach Europy i Ameryki. Jednakże za pewien impuls uznaje się duży rozwój sztuki inżynierskiej związany z wprowadzeniem i użyciem takich materiałów jak żeliwo i stal w XIX wieku. To z tamtych lat pochodzą charakterystyczne konstrukcje mostów, dworców kolejowych, czy hal targowy, jednym z najznamienitszych przykładów jest londyński Crystal Palace Josepha Paxtona. Również Chicago i Nowy Jork odegrały dużą rolę w tym czasie, a w Europie kontynentalnej Amsterdam, Wiedeń i Budapeszt. Lecz przełomowym projektem, który uznaje się za pierwszy obiekt modernistyczny jest fabryka obuwia Fagus Waltera Gropiusa z 1911 roku powstała, w roku 1914 Gropius zaprojektował wzorcową fabrykę ze szklanymi elewacjami na wystawę przemysłową w Kolonii, natomiast Bruno Taut szklany pawilon o krystalicznych kształtach. To te budynki zapoczątkowały legendę szklanych domów – symbolu przyszłości.

Modernizm – najważniejsze założenia

Ruch modernistyczny w architekturze nie był zjawiskiem jednolitym i nie miał jednoznacznie określonej ideologii. W jego obrębie zarysowuje się kilkadziesiąt prądów, kierunków oraz szkół architektonicznych. Ponadto rozgraniczenie pomiędzy poszczególnymi prądami modernizmu jest niejasne. Do głównego nurtu często jest stosowane pojęcie funkcjonalizm lub racjonalizm. Można się także spotkać z takimi prądami jak romantyczny modernizm – architekturę związaną ściśle z indywidualnością twórcy, sceptyczny humanizm (np. Miesa van der Rohe), czy radykalny komunizm (np. H. Meyera). Niemniej jest kilka założeń, które spajały poszczególne prądy modernizmu:

  • architekci doby modernizmu zakładali, że o wartości i pięknie budynku stanowi przede wszystkim jego funkcjonalność, jednym z najważniejszych haseł modernizmu była maksyma Sullivana „Form follows function”, czyli „Forma wynika z funkcji” lub „Forma następuje po funkcji”,
  • dużą rolą odegrał także minimalizm, budynek miał stanowić dzieło abstrakcyjne, a wszelki ornament był odrzucany, znane są sentencje Miesa van der Rohe „Less is more”, czyli „Mniej znaczy więcej” oraz Adolfa Loosa „Ornament to zbrodnia”,
  • najbardziej znane manifesty modernizmu to Pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusiera oraz Karta Ateńska.

Przykłady polskiego modernizmu

Modernizm w Polsce (podobnie jak na całym świecie) rozwijał się w dwóch okresach, które rozdzieliła II wojna światowa. Najznamienitszymi przykładami polskiego modernizmu z okresu przedwojennego są:

  • Zakłady Doświadczalne Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie projektu Jana Witkiewicza Koszczyca,
  • Sejm RP przy ulicy Wiejskiej w Warszawie projektu Kazimierza Skórewicza,
  • Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie autorstwa Zdzisława Mączeńskiego,
  • Kościół św. Rocha w Białymstoku projektu Oskara Sosnowskiego,
  • Osiedla spółdzielcze na Żoliborzu w Warszawie – kolonie IV, VII, IX WSM, autorstwa Stanisława Brukalskiego i żony Barbary,
  • Muzeum Narodowe w Warszawie autorstwa Tadeusza Tołwińskiego,
  • Zespół Szkół Handlowych w Poznaniu Stefana Cybichowskiego,
  • Hala wystawowa w Toruniu Kazimierza Ulatowskiego,
  • Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego na Polesiu w Łodzi,
  • Bank Gospodarstwa Krajowego w Warszawie Rudolfa Świerczyńskiego,
  • Dom profesorów Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych w Katowicach projektu Eustachego Chmielewskiego,
  • Gmach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie autorstwa Wacława Krzyżanowskiego,
  • Tor wyścigów konnych na Służewcu w Warszawie projektu Zygmunta Plater-Zyberka,
  • Hotel Patria w Krynicy autorstwa Bohdana Pniewskiego,
  • Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Gdyni Romana Piotrowskiego.

Po wojnie polski modernizm w dużej mierze kształtował ówczesny system polityczny. Najciekawsze przykłady modernizmu powojennego w Polsce to:

  • Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie projektu Zbigniewa Ihnatowicza i Jerzego Romańskiego,
  • Ściana Wschodnia w Warszawie przy ulicy Marszałkowskiej (Wars, Sawa, Sezam, Junior, Rotunda PKO, kino „Relax”, biurowiec „Uniwersal”) autorstwa Zbigniewa Karpińskiego wraz z zespołem,
  • Ściana Zachodnia w Warszawie autorstwa Jerzego Skrzypczaka z zespołem,
  • Dom wielorodzinny Spółdzielni Mieszkaniowej Pracowników Polskiej Akademii Nauk w Warszawie autorstwa Jerzego Gieysztora,
  • Dom Meblowy „Emilia” w Warszawie projektu Mariana Kuźniara i Czesława Wegnera,
  • Dworzec kolejowy Warszawa Centralna Arseniusza Romanowicza,
  • Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce,
  • Hotel „Cracovia” i Kino „Kijów” w Krakowie projektu Witolda Cęckiewicza,
  • Kościół Matki Bożej Królowej Polski w Krakowie (Arka Pana) projektu Wojciecha Pietrzyka,
  • Dom Towarowy Okrąglak w Poznaniu autorstwa Marka Leykama,
  • Hala widowiskowo-sportowa Spodek w Katowicach autorstwa Macieja Gintowta i Macieja Krasińskiego,
  • Obserwatorium Wysokogórskie na Śnieżce projektu Witolda Lipińskieho i Waldemara Wawrzyniaka,
  • Pijalnia Główna w Krynicy Zbigniewa Mikołajewskiego i Stanisława Spyta,
  • Osiedle mieszkaniowe Plac Grunwaldzki we Wrocławiu autorstwa Jadwigi Grabowskiej-Hawrylakowej.